1888 йил. Франциянинг нуфузли газеталари даҳшатли хатога йўл қўйиб, ҳали тирик бўлган ихтирочи Альфред Нобельнинг ўлими ҳақида некролог чоп этишди. Сарлавҳа қисқа ва ҳукмрон эди: “Ўлим савдогари вафот этди”. Ўз таърифини ўқиб даҳшатга тушган динамит ихтирочиси, тарихда “қонли миллионер” тамғаси билан қолишни истамади. У виждонини ювиш ва инсоният хотирасида оқланиш мақсадида бугунги кундаги энг нуфузли мукофотни таъсис этди.

Бироқ, тарих чархпалагини қарангки, виждон азобидан туғилган ушбу мукофот, бугунги кунга келиб, кўпинча виждонни сотиб олиш ёки йирик сиёсий ўйинларни “легаллаштириш” воситасига айланиб қолди.

Бугунги таҳлил мавзуси — қўлида ядро чамадони, ортида қудратли армия ва елкасида “Тинчлик лауреати” деган номни кўтариб юрган давлат раҳбарлари ҳақидадир. Бу нима ўзи: инсонпарварликнинг ғалабасими ёки биз аввал таъкидлаган “Пропаганда полигонидаги” навбатдаги энг қимматли спектакль?

Теодор Рузвельт: “Катта таёқ” ва Нобель парадокси

Тарихий таҳлилни АҚШнинг 26-президенти Теодор Рузвельт (1906 йил лауреати) дан бошлаймиз. Зоҳирий жиҳатдан, уни рус-япон урушини тўхтатишдаги воситачилиги учун олқишлаш мумкин.

Аммо медалнинг орқа томони анча совуқ. Айнан Рузвельт машҳур “Big Stick ideology” (Катта таёқ сиёсати) доктринаси муаллифи эди. Унинг геосиёсий фалсафаси оддий: “Юмшоқ гапир, лекин қўлингда катта таёқ ушла”. Лотин Америкасини ўзининг “орқа ҳовлиси” деб билган, Панама каналини суверен давлатдан куч билан тортиб олган империалистнинг “Тинчлик элчиси” деб аталиши — бу Ослодаги Нобель қўмитасининг илк бор куч ва манфаатлар сиёсати олдида тиз чўккани эди.

Бу ерда биз “Гуманитар мағлубият”нинг классик кўринишини кузатамиз: Тинчлик мукофоти кучсизларни ҳимоя қилиш учун эмас, балки кучлилар ўртасидаги мувозанатни сақлаш учун бериладиган “бонус”га айланди.

Барак Обама: Сиёсий “Кредит” ва Дронлар уруши

2009 йил. Барак Обама Оқ уйга кирганига эндигина 9 ой бўлган. У ҳали на бир урушни тўхтатган, на бир глобал стратегик шартнома имзолаган эди. Лекин Нобель қўмитаси унга Тинчлик мукофотини топширди. Нега? Жавоб оддий ва ачинарли: Бу “Сиёсий аванс” эди.

Европа сиёсий элитасига Жорж Бушнинг агрессив риторикасидан кейин “чиройли гапирадиган”, либерал қадриятларни ваъда қиладиган лидер образи керак эди. Улар Обамани эмас, балки ўзларининг “Америка орзуси”даги иллюзияларини мукофотлашди.

Реаллик қандай бўлди? “Тинчлик кабутари” мақомидаги Обама даврида АҚШ ҳарбийлари Покистон, Яман ва Сомалида дронлар орқали ҳаво ҳужумларини 10 баробарга оширди. Минглаб тинч аҳоли “коллатерал зарар” (collateral damage — ҳарбий жиноятни оқловчи синиқ атама) сифатида қурбон бўлди. Ливия бомбардимон қилинди, Сурия қонли ботқоққа ботди. Обаманинг Нобели — Ғарб пропагандасининг энг катта ютуғи ва айни пайтда тарих олдидаги энг катта ёлғони бўлиб қолди.

Михаил Горбачёв: Ғарбнинг қаҳрамони, Империянинг “гўркови”

Бизнинг минтақа учун энг оғриқли нуқта — 1990 йилги лауреат Михаил Горбачёвдир. Ғарб наздида у — “Темир парда”ни йиртган, Совуқ урушни қонсиз тугатган ва Берлин деворини қулатган Мессия. Аммо собиқ Иттифоқ ҳудудидаги миллионлаб инсонлар учун у — буюк давлатни назоратсиз парчалаб юборган, ўз халқини иқтисодий хаос, очлик ва миллатлараро низолар (Қорабоғ, Фарғона, Ўш, Тбилиси воқеалари) гирдобига ташлаб кетган ожиз раҳбар.

Бу вазиятда Нобель мукофоти — Ғарбнинг Горбачёвга айтган “Раҳмат”и эди. Бу — геосиёсий рақибни йўқ қилгани учун берилган “Мукофот”. Буни тан олмаслик — ўзимизни ўзимиз алдаш билан баробардир.

Аун Сан Су Чи ва Абий Аҳмед: “Қулаган Фаришталар”

Аун Сан Су Чи (Мьянма): У йиллар давомида демократия рамзи, “Осиё Манделаси” деб улуғланди ва 1991 йилда Нобель олди. Лекин ҳокимиятга келгач, роҳингя мусулмонларининг геноцидига кўз юмди, ҳарбийларнинг ваҳшийлигини оқлади. Тинчлик лауреати Гаага судида инсониятга қарши жиноятларни ҳимоя қилиб чиқди.

Абий Аҳмед (Эфиопия): 2019 йилда Эритрея билан сулҳ тузгани учун мукофотланган бу ёш лидер, орадан бир йил ўтмай, ўз халқига (Тиграй провинциясига) қарши шафқатсиз уруш очди. Нобель лауреати буйруғи билан очлик қурол сифатида ишлатилди.

Бу ҳолатлар биз илгари сураётган “Пропаганда полигонимизда жанг” мақоласидаги тезисни тасдиқлайди: Ғарб ўзи учун “қулай” образларни яратади, уларни кўкларга кўтаради, лекин реаллик юзага чиққанда, сиёсий масъулиятни зиммасига олмайди.

Хулоса: Ялтироқ медаль ва аччиқ ҳақиқат

Қадрдон ватандошим, зиёли замондошим. Нобель Тинчлик мукофоти — бу илоҳий ёрлиқ эмас. Бу — Ослодаги 5 нафар норвегияликнинг субъектив сиёсий қарори. Улар баъзан урушни тўхтатиш учун (аванс сифатида), баъзан эса ўз мафкураларини (либерализм, демократия) тарғиб қилиш учун бу “юмшоқ куч”дан фойдаланадилар.

Биз учун хулоса шуки: Ҳақиқий тинчликпарварлик — Стокгольм ёки Ослодаги банкетларда эмас, балки оддий халқнинг фаровонлигида, чегараларнинг хавфсизлигида ва давлатнинг суверенитетида намоён бўлади. Сиёсатчининг кўкрагидаги медалига эмас, унинг халқи дастурхонидаги нонига ва кўзидаги ишончига қараб баҳо беринг.

Зеро, Альфред Нобель динамитни ўйлаб топган бўлса, бугунги сиёсатчилар “Тинчлик” ниқоби остида ундан ҳам хавфлироқ портловчи модда — “Ишончсизлик”ни портлатмоқдалар. Бизнинг вазифамиз — бу портлаш тўлқинида ақл ва идрокимизни сақлаб қолишдир.