1888-yil. Fransiyaning nufuzli gazetalari dahshatli xatoga yo‘l qo‘yib, hali tirik bo‘lgan ixtirochi Alfred Nobelning o‘limi haqida nekrolog chop etishdi. Sarlavha qisqa va hukmron edi: “O‘lim savdogari vafot etdi”. O‘z ta’rifini o‘qib dahshatga tushgan dinamit ixtirochisi, tarixda “qonli millioner” tamg‘asi bilan qolishni istamadi. U vijdonini yuvish va insoniyat xotirasida oqlanish maqsadida bugungi kundagi eng nufuzli mukofotni ta’sis etdi.

Biroq, tarix charxpalagini qarangki, vijdon azobidan tug‘ilgan ushbu mukofot, bugungi kunga kelib, ko‘pincha vijdonni sotib olish yoki yirik siyosiy o‘yinlarni “legallashtirish” vositasiga aylanib qoldi.

Bugungi tahlil mavzusi — qo‘lida yadro chamadoni, ortida qudratli armiya va yelkasida “Tinchlik laureati” degan nomni ko‘tarib yurgan davlat rahbarlari haqidadir. Bu nima o‘zi: insonparvarlikning g‘alabasimi yoki biz avval ta’kidlagan “Propaganda poligonidagi” navbatdagi eng qimmatli spektakl?

Teodor Ruzvelt: “Katta tayoq” va Nobel paradoksi

Tarixiy tahlilni AQSHning 26-prezidenti Teodor Ruzvelt (1906-yil laureati) dan boshlaymiz. Zahiriy jihatdan, uni rus-yapon urushini to‘xtatishdagi vositachiligi uchun olqishlash mumkin.

Ammo medalning orqa tomoni ancha sovuq. Aynan Ruzvelt mashhur “Big Stick ideology” (Katta tayoq siyosati) doktrinasi muallifi edi. Uning geosiyosiy falsafasi oddiy: “Yumshoq gapir, lekin qo‘lingda katta tayoq ushla”. Lotin Amerikasini o‘zining “orqa hovlisi” deb bilgan, Panama kanalini suveren davlatdan kuch bilan tortib olgan imperialistning “Tinchlik elchisi” deb atalishi — bu Oslodagi Nobel qo‘mitasining ilk bor kuch va manfaatlar siyosati oldida tiz cho‘kkani edi.

Bu yerda biz “Gumanitar mag‘lubiyat”ning klassik ko‘rinishini kuzatamiz: Tinchlik mukofoti kuchsizlarni himoya qilish uchun emas, balki kuchlilar o‘rtasidagi muvozanatni saqlash uchun beriladigan “bonus”ga aylandi.

Barak Obama: Siyosiy “Kredit” va Dronlar urushi

2009-yil. Barak Obama Oq uyga kirganiga endigina 9 oy bo‘lgan. U hali na bir urushni to‘xtatgan, na bir global strategik shartnoma imzolagan edi. Lekin Nobel qo‘mitasi unga Tinchlik mukofotini topshirdi. Nega? Javob oddiy va achinarli: Bu “Siyosiy avans” edi.

Yevropa siyosiy elitasiga Jorj Bushning agressiv ritorikasidan keyin “chiroyli gapiradigan”, liberal qadriyatlarni va’da qiladigan lider obrazi kerak edi. Ular Obamani emas, balki o‘zlarining “Amerika orzusi”dagi illuziyalarini mukofotlashdi.

Reallik qanday bo‘ldi? “Tinchlik kabutari” maqomidagi Obama davrida AQSH harbiylari Pokiston, Yaman va Somalida dronlar orqali havo hujumlarini 10 barobarga oshirdi. Minglab tinch aholi “kollateral zarar” (collateral damage — harbiy jinoyatni oqlovchi sinik atama) sifatida qurbon bo‘ldi. Liviya bombardimon qilindi, Suriya qonli botqoqqa botdi. Obamaning Nobeli — G‘arb propagandasining eng katta yutug‘i va ayni paytda tarix oldidagi eng katta yolg‘oni bo‘lib qoldi.

Mixail Gorbachev: G‘arbning qahramoni, Imperiyaning “go‘rkovi”

Bizning mintaqa uchun eng og‘riqli nuqta — 1990-yilgi laureat Mixail Gorbachevdir. G‘arb nazdida u — “Temir parda”ni yirtgan, Sovuq urushni qonsiz tugatgan va Berlin devorini qulatgan Messiya. Ammo sobiq Ittifoq hududidagi millionlab insonlar uchun u — buyuk davlatni nazoratsiz parchalab yuborgan, o‘z xalqini iqtisodiy xaos, ochlik va millatlararo nizolar (Qorabog‘, Farg‘ona, O‘sh, Tbilisi voqealari) girdobiga tashlab ketgan ojiz rahbar.

Bu vaziyatda Nobel mukofoti — G‘arbning Gorbachevga aytgan “Rahmat”i edi. Bu — geosiyosiy raqibni yo‘q qilgani uchun berilgan “Mukofot”. Buni tan olmaslik — o‘zimizni o‘zimiz aldash bilan barobardir.

Aung San Su Chi va Abiy Ahmed: “Qulagan Farishtalar”

Aung San Su Chi (Myanma): U yillar davomida demokratiya ramzi, “Osiyo Mandelasi” deb ulug‘landi va 1991-yilda Nobel oldi. Lekin hokimiyatga kelgach, rohingya musulmonlarining genotsidiga ko‘z yumdi, harbiylarning vahshiyligini oqladi. Tinchlik laureati Gaaga sudida insoniyatga qarshi jinoyatlarni himoya qilib chiqdi.

Abiy Ahmed (Efiopiya): 2019-yilda Eritreya bilan sulh tuzgani uchun mukofotlangan bu yosh lider, oradan bir yil o‘tmay, o‘z xalqiga (Tigray provinsiyasiga) qarshi shafqatsiz urush ochdi. Nobel laureati buyrug‘i bilan ochlik qurol sifatida ishlatildi.

Bu holatlar biz ilgari surayotgan “Propaganda poligonimizda jang” maqolasidagi tezisni tasdiqlaydi: G‘arb o‘zi uchun “qulay” obrazlarni yaratadi, ularni ko‘klarga ko‘taradi, lekin reallik yuzaga chiqqanda, siyosiy mas’uliyatni zimmasiga olmaydi.

Xulosa: Yaltiroq medal va achchiq haqiqat

Qadrdon vatandoshim, ziyoli zamondoshim. Nobel Tinchlik mukofoti — bu ilohiy yorliq emas. Bu — Oslodagi 5 nafar norvegiyalikning subyektiv siyosiy qarori. Ular ba’zan urushni to‘xtatish uchun (avans sifatida), ba’zan esa o‘z mafkuralarini (liberalizm, demokratiya) targ‘ib qilish uchun bu “yumshoq kuch”dan foydalanadilar.

Biz uchun xulosa shuki: Haqiqiy tinchlikparvarlik — Stokgolm yoki Oslodagi banketlarda emas, balki oddiy xalqning farovonligida, chegaralarning xavfsizligida va davlatning suverenitetida namoyon bo‘ladi. Siyosatchining ko‘kragidagi medaliga emas, uning xalqi dasturxonidagi noniga va ko‘zidagi ishonchiga qarab baho bering.

Zero, Alfred Nobel dinamitni o‘ylab topgan bo‘lsa, bugungi siyosatchilar “Tinchlik” niqobi ostida undan ham xavfliroq portlovchi modda — “Ishonchsizlik”ni portlatmoqdalar. Bizning vazifamiz — bu portlash to‘lqinida aql va idrokimizni saqlab qolishdir.